Türkiye Ekonomisinde Döviz Kazandırıcı İşlemler: Tanım, Kapsam ve Teşvikler

Yusuf GÜLER
WRS İmperium, Yönetici, Ortak

Giriş

Küreselleşen dünyada ülkelerin ekonomik istikrarı, büyük ölçüde dış ticaret dengesine ve döviz rezervlerinin gücüne bağlıdır. Türkiye gibi gelişmekte olan piyasalar için “Döviz Kazandırıcı İşlemler”, sadece cari açığın finansmanı açısından değil, aynı zamanda yerli firmaların uluslararası rekabet gücünün artırılması bakımından da stratejik bir öneme sahiptir.

Bu makale, döviz kazandırıcı işlemlerin tanımını, kapsamını, yasal dayanaklarını ve bu işlemleri gerçekleştiren firmalara sağlanan devlet teşviklerini kapsamlı bir şekilde incelemektedir.

1. Döviz Kazandırıcı İşlem Nedir?

En yalın haliyle döviz kazandırıcı işlem; bir malın veya hizmetin yurt dışına satılması (ihracat) veya yurt dışındaki yerleşiklere hizmet sunulması karşılığında ülkeye döviz girdisi sağlanmasıdır. Ancak hukuki ve teknik anlamda bu terim, sadece fiili ihracatı değil, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetleri de kapsayan geniş bir şemsiye kavramdır.

Devlet, bu faaliyetleri teşvik etmek amacıyla vergi, resim ve harçlarda önemli istisnalar (muafiyetler) tanımaktadır.

2. Yasal Çerçeve ve Mevzuat

Türkiye’de döviz kazandırıcı işlemlerin yasal zemini esas olarak Ticaret Bakanlığı tarafından düzenlenmektedir. Konuyla ilgili temel mevzuat **”İhracat, Transit Ticaret, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası Hakkında Tebliğ (İhracat: 2017/4)”**dir.

Bu tebliğ, hangi işlemlerin teşvik kapsamında olduğunu ve Vergi Resim Harç İstisnası Belgesi’nin (VRHİB) nasıl alınacağını düzenler.

3. Döviz Kazandırıcı İşlemlerin Kapsamı

Döviz kazandırıcı faaliyetler genel olarak iki ana başlık altında toplanabilir:

A. Fiili İhracat (Mal İhracatı)

Gümrük Beyannamesi ile tevsik edilen, malların Türkiye gümrük bölgesinden çıkarak yabancı bir ülkeye gönderilmesi işlemidir. Bu, sürecin en bilinen ve en yaygın kısmıdır.

B. Döviz Kazandırıcı Hizmetler ve Diğer Faaliyetler

Fiziksel bir mal çıkışı olmasa dahi, ülkeye döviz girişini sağlayan veya döviz çıkışını engelleyen faaliyetlerdir. Bunlar şunları içerir:

1. Hizmet İhracatı: Yurt dışındaki firmalara Türkiye’den verilen mimarlık, mühendislik, yazılım, muhasebe, veri işleme ve danışmanlık hizmetleri.
2. Uluslararası Taşımacılık: Uluslararası yük ve yolcu taşımacılığı faaliyetleri.
3. Müteahhitlik Hizmetleri: Yurt dışında üstlenilen inşaat, tesisat ve montaj işleri.
4. Turizm İşletmeciliği: Yurt dışından gelen turistlere yönelik konaklama ve seyahat acenteliği hizmetleri.
5. Transit Ticaret: Malların Türkiye’ye ithal edilmeksizin, yurt dışından veya antrepodan satın alınıp başka bir ülkeye satılması.
6. Yazılım ve Bilişim: Yurt dışına yönelik mobil uygulama, oyun geliştirme ve bilişim hizmetleri (Son yıllarda en çok teşvik edilen alanlardan biridir).

4. İhracat Sayılan Satış ve Teslimler

Bazı durumlarda, satış yurt içine yapılsa bile, nihai fayda döviz kazancı olduğu için işlem ihracat sayılır. Örnekler:

• Yatırım programında yer alan kamu yatırımları için yapılan mal teslimleri.
• Yurt dışına çıkacak gemi ve uçakların inşası veya yenilenmesi.
• Uluslararası ihaleler sonucu yabancı firmalara yapılan teslimler.
• Savunma Sanayii Müsteşarlığı tarafından onaylanan savunma sanayi projeleri kapsamındaki teslimler.

5. Sağlanan Teşvikler ve İstisnalar

Devlet, döviz kazandırıcı işlemleri yapan firmaların maliyetlerini düşürmek için “Vergi, Resim ve Harç İstisnası” (VRHİ) mekanizmasını işletir. Bu istisnalar şunlardır:

a) Damga Vergisi İstisnası

İhracat taahhüdü içeren sözleşmeler, ihale kararları ve teminat mektupları üzerinden alınan damga vergisinden muafiyet sağlanır. Büyük ölçekli sözleşmelerde bu tutar ciddi maliyet avantajı yaratır.

b) Harç İstisnası

İlgili işlemlerin yapılması sırasında noter harçları, tapu harçları, ruhsat harçları ve diğer idari harçlardan muafiyet sağlanır.

c) BSMV (Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi) İstisnası

İhracat kredileri ve bu kredilerin geri ödenmesi süreçlerinde bankaların aldığı komisyon ve faizler üzerinden BSMV (%5 oranında) alınmaz.

d) KKDF (Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu) Kesintisi İstisnası

İhracatın finansmanı amacıyla kullanılan kredilerde KKDF kesintisi yapılmaz. Bu, finansman maliyetlerini doğrudan düşüren en önemli unsurlardan biridir.

6. Vergi Resim Harç İstisnası Belgesi (VRHİB)

Bu teşviklerden yararlanabilmek için iki yöntem vardır:

1. Resen (Belgesiz) Uygulanan İstisnalar: Tamamen ihracata yönelik olduğu açık olan işlemler (örneğin gümrük beyannamesi ile yapılan ihracatın finansmanı) için belge almaya gerek yoktur; bankalar işlemi doğrudan istisna kapsamında değerlendirir.
2. Belgeli İstisnalar (VRHİB): İhracat sayılan satışlar, yap-işlet-devret projeleri veya hizmet ihracatı gibi daha karmaşık süreçler için Ticaret Bakanlığı’ndan VRHİB alınması zorunludur.

Belge Süreci:

• Başvurular elektronik ortamda Ticaret Bakanlığı’na yapılır.
• Belgenin bir süresi vardır (genellikle 12-24 ay).
• Belge süresi sonunda, taahhüt edilen ihracatın (döviz getirisinin) gerçekleştiğinin kanıtlanması (taahhüt kapatma) gerekir. Taahhüt kapatılmazsa, alınmayan vergiler cezasıyla birlikte tahsil edilir.

7. Sonuç ve Değerlendirme

Döviz kazandırıcı işlemler, Türkiye’nin cari açığını kapatma ve ekonomik büyümesini sürdürülebilir kılma hedefinin temel taşlarından biridir. İşletmeler açısından bakıldığında ise; sağlanan damga vergisi, harç ve kredi maliyeti avantajları, karlılığı doğrudan etkileyen faktörlerdir.

Özellikle son dönemde teknoloji, yazılım ve katma değerli hizmet ihracatının da bu kapsama daha güçlü şekilde dahil edilmesi, Türkiye’nin sadece mal satan değil, bilgi ve teknoloji ihraç eden bir ülke olma yolundaki hedeflerini desteklemektedir. Firmaların bu teşvik mekanizmalarını doğru yönetebilmeleri için mevzuatı yakından takip etmeleri ve belge süreçlerini (taahhüt kapatma dahil) titizlikle yürütmeleri gerekmektedir.